De JGZ-richtlijn “Pesten” richt zich op het voorkomen (individuele en universele preventie), signaleren van, en begeleiden bij pestproblematiek. 

Deze JGZ-richtlijn biedt JGZ-professionals kennis, vaardigheden en handvatten voor uniforme adviezen. De adviezen in deze richtlijn zijn gebaseerd op wetenschappelijk bewijs en consensus, waar JGZ-professionals en hun cliënten mee uit de voeten kunnen.

De huidige richtlijn gaat over pesten bij kinderen en jongeren in de leeftijd van 0 tot 18 jaar. De volgende onderwerpen vallen buiten deze richtlijn:

• Pesten en gerelateerde agressie op jonge leeftijd (tot 4 jaar) komt in deze richtlijn ook aan de orde, maar het beleid bij deze jonge kinderen is gericht op preventie van pesten met behulp van opvoedondersteuning. Voor de interventies wordt daarom verwezen naar de JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’.
• Het onderwerp pesten door leerkrachten valt buiten het kader van deze richtlijn.
• Sommige vormen van pesten tussen jongeren zijn dermate excessief (strafbaar/crimineel), bijvoorbeeld ernstig lichamelijk geweld of vernieling, dat een externe instantie (zoals Bureau Halt of de politie) ingeschakeld moet worden. Deze strafbare/criminele vorm van pesten valt buiten het kader van de richtlijn.

Voor deze richtlijn is de standaard herzieningstermijn van vijf jaar van toepassing.

Deze richtlijn omvat 4 modules:

• De Kennismodule is een introductie op het onderwerp “Pesten” voor professionals in de jeugdgezondheidszorg. Het beschrijft de definitie, prevalentie, risico- en beschermende factoren, en gevolgen van zowel gepest worden als zelf pesten.
• De module ‘Preventie en signaleren’ beschrijft welke adviezen JGZ-professionals aan ouders en jeugdigen kunnen geven in het kader van (individuele en universele) preventie van pestgedrag. In deze module wordt ook het signaleren van pesten door JGZ-professionals door middel van specifieke anamnestische vragen of signaleringsinstrumenten beschreven.
• De module ‘Samenwerken en verwijzen’ gaat in op de samenwerking tussen JGZ-professionals en andere zorgverleners en instanties. Daarnaast worden er aanbevelingen gedaan rondom het tijdig verwijzen.
• De module ‘Begeleiden’ beschrijft hoe JGZ-professionals het beste ouders, jeugdigen en onderwijs kunnen ondersteunen bij pesten.

Er is bij de richtlijn ook een bijlage beschikbaar, zie bijlage ‘Praktische tips voor ouders/verzorgers en jongeren’.

Deze richtlijn is primair bedoeld voor gebruik door JGZ-professionals. JGZ-professionals zijn jeugdartsen, gedragswetenschappers, jeugdverpleegkundigen, verpleegkundig specialisten en doktersassistenten. Het verschaft echter niet alleen duidelijkheid voor de JGZ, maar ook voor haar samenwerkingspartners (e.g. huisartsen, kinderartsen, kinderopvang en scholen, ambulante begeleiders), leerlingen en ouders. 

De richtlijn is gericht op de preventie, signalering, begeleiding en verwijzing bij kinderen die pesten of gepest worden. Verschillende onderdelen kunnen echter ook uitgevoerd worden door andere disciplines, zoals huisarts, praktijkverpleegkundige, kinderarts, kinderverpleegkundige, psycholoog, pedagoog, (school)maatschappelijk werk, schoolbegeleidingsdiensten, zorgadviesteams (ZAT’s), jeugdhulp en onderwijzers. Met name de preventie en signalering met bijbehorende verwijzing zijn taken van de JGZ, de overige taken (begeleiding) worden op vraag en op indicatie door de JGZ gedaan. Sinds de invoering van de Jeugdwet per 1 januari 2015 kan dit per gemeente verschillend worden ingevuld. Het gehele JGZ-team heeft een taak bij de preventie, signalering, diagnostiek, begeleiding en zo nodig verwijzing van kinderen die pesten of gepest worden.

De JGZ speelt onafhankelijk van hoe de zorg voor jeugd in een gemeente wordt ingevuld (via het CJG, wijkteams of in andere vormen) altijd een belangrijke rol in de ketenzorg. Verschillende stappen die hierbij belangrijk zijn, zijn vastgelegd in deze richtlijn.

Deze richtlijn is van toepassing op (aanstaande) ouders/verzorgers en jeugdigen in de leeftijd van 0 tot 18 jaar.

Deze richtlijn sluit aan bij de volgende JGZ-richtlijnen:

• JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’
• JGZ-richtlijn ‘Depressie’
• JGZ-richtlijn ‘ADHD’
• JGZ-richtlijn ‘Autismespectrumstoornissen’
• JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’
• JGZ-richtlijn ‘Ouder-kind relatie

Deze kennismodule heeft betrekking op het thema pesten bij kinderen (4-12 jaar) en jongeren (12+ jaar). Pesten en gerelateerde agressie op jonge leeftijd (tot 4 jaar) komt in deze richtlijn ook aan de orde, maar het beleid bij deze jonge kinderen is gericht op preventie van pesten met behulp van opvoedondersteuning. De module biedt achtergrondinformatie over wat onder pesten verstaan wordt en wat de verschillende vormen en aspecten van pesten zijn. Daarnaast wordt de prevalentie van pesten uiteengezet, met een focus op de verschillen in pestgedrag in de tijd en per leeftijd. Verder worden de bekende risicofactoren voor het opsporen van pesten en factoren die bijdragen aan het voorkomen of verminderen van pesten en de gevolgen besproken. 

De kernpunten vormen de samenvatting van de belangrijkste informatie.

Kernpunten

• Pesten wordt gedefinieerd als een herhaaldelijk en opzettelijk agressief of negatief gedrag waarbij één en/of meerdere kinderen negatieve acties uitvoeren (zoals fysiek en verbaal geweld, obscene gebaren, roddelen en het opzettelijk uitsluiten uit de groep) tegen een kind die zich vaak niet kan of durft te verdedigen. Pesten vindt ook vaak online plaats.
• Pesten behoeft aandacht vanuit de JGZ indien:

  • het kind en/of de ouder/verzorger aangeeft dat het kind pest of gepest wordt; 

    en/of:

  • het pesten tot disfunctioneren of verminderd welzijn bij het kind leidt;
  • er een onveilig klimaat ontstaat voor de hele groep.
• Niet alleen de kinderen die pesten initiëren spelen een belangrijke rol in het pestproces, maar ook de assisterende pesters, degenen die het pesten bekrachtigen, de kinderen die niet meedoen, maar het pesten stilzwijgend bekijken, en degenen die proberen het pesten te stoppen.
• De prevalentie van pesten neemt gedurende de basisschoolleeftijd toe en heeft een piek op de leeftijd van 11 tot 14 jaar. Pesten komt voor bij 5-17% van de kinderen in Nederland.
• Onderzoeken over pesten en cyberpesten zijn onderling moeilijk vergelijkbaar vanwege verschillen in opzet, zoals het aantal en de formulering van vragen, de gebruikte definities, doelgroep, leeftijdsgroepen en onderzoeksvraag; hierdoor variëren de gerapporteerde cijfers sterk tussen onderzoeken.
• Vaak is het niet duidelijk wat de oorzaak van pesten is. Wel zijn er verschillende factoren die een kind kwetsbaarder kunnen maken om te pesten of gepest te worden, zowel bij het kind zelf als bij de ouders; onder andere hebben kinderen die angstig of teruggetrokken gedrag vertonen, deze met ontwikkelingsstoornissen (TOS of stotteren) en lichamelijke beperkingen of uit etnische minderheden, gezinnen met lage sociaaleconomische status en LHBTIQ+ kinderen een verhoogd risico om gepest te worden. Daarnaast hebben kinderen met gedragsstoornissen (ADHD, autisme), agressief gedrag, lichamelijke beperkingen en deze uit gezinnen met veel conflicten en huiselijk geweld (fysiek of psychisch) een grotere kans om zelf te pesten.
• Zowel gepest worden als zelf pesten kunnen ongunstige emotionele, lichamelijke en sociale gevolgen hebben voor kinderen op de korte en lange termijn, zoals psychosomatische klachten, verslechterde mentale gezondheid, slechte schoolprestaties, schoolverzuim en schooluitval.  
• Pesters lopen een verhoogd risico op langetermijngevolgen zoals middelengebruik, suïcidegedachten en suïcidepogingen.

1. Wat is de definitie en prevalentie van pesten bij kinderen en jongeren?   
2. Wat zijn risico- en beschermende factoren van pesten?
3. Wat zijn de gevolgen van pesten voor kind, ouder(s) en gezin?

• Cisgender – Term voor mensen van wie de genderidentiteit overeenkomt met het geslacht dat hen bij de geboorte is toegewezen. Het is het tegenovergestelde van transgender.
• Democratische gezinsomgeving – Opvoedstijl waarin ouders en kinderen samen beslissingen nemen, met wederzijds respect en open communicatie, en waarbij grenzen en regels worden besproken en uitgelegd.
• Interseks – Term voor mensen die geboren zijn met lichamelijke kenmerken (zoals chromosomen, hormonen of geslachtsorganen) die niet eenduidig passen in de typische definities van mannelijk of vrouwelijk. Het is een natuurlijke variatie in het menselijk lichaam.
• Permissieve gezinsomgeving – Opvoedstijl waarbij ouders weinig regels of grenzen stellen en kinderen veel vrijheid en autonomie hebben, met nadruk op het vervullen van hun wensen.
• Microagressie –  Term die wordt gebruikt voor alledaagse verbale, gedrags- of omgevingskleinigheden, opzettelijk of onopzettelijk, die een vijandige, denigrerende of negatieve houding ten opzichte van een ander overbrengen. Dit kan bijvoorbeeld zijn: een leraar die consequent lagere verwachtingen uitspreekt voor bepaalde etnische groepen, of een medische wachtkamer waar geen informatiemateriaal beschikbaar is in diverse talen.
• Significant verschil – Een statistisch vastgesteld verschil dat sterk genoeg is om aannemelijk te maken dat het verschil niet op toeval berust, maar een werkelijk effect of verband weerspiegelt, meestal gebaseerd op een vooraf gedefinieerd betrouwbaarheidsniveau (zoals 5%).
• Queer – Overkoepelende term voor mensen met een seksuele of genderidentiteit die afwijkt van de norm. Wordt ook gebruikt als zelfgekozen identiteit om rigiditeit in gender en seksualiteit te doorbreken

Pesten is een vorm van agressief gedrag. Het feit dat sommige kinderen frequent en systematisch worden beledigd door andere kinderen of het doelwit van hun agressie zijn, is veel beschreven en veel volwassenen kennen persoonlijke ervaringen uit hun kindertijd. Toch is pas in 1970 voor het eerst een definitie van pesten beschreven, door Olweus [79].

Definitie van Olweus:

Een kind/jongere wordt gepest als hij of zij wordt blootgesteld, herhaaldelijk en voortdurend, aan negatieve acties door een of meerdere andere kinderen/jongeren uitgevoerd, waarbij er sprake moet zijn van een ongelijke balans in sterkte (een asymmetrische machtsverhouding).

Het is een negatieve actie als iemand opzettelijk letsel of ongerief aanbrengt of probeert aan te brengen bij de ander.

Een meer recente formulering van deze definitie luidt:

Kinderen worden gepest als ze door een of meer leeftijdsgenoten bewust en stelselmatig worden beschadigd door negatieve acties, waarbij de macht ongelijk verdeeld is en de gepeste zich meestal niet kan verdedigen.

Negatieve acties kunnen bestaan uit fysiek contact of uit woorden, maar behelzen ook het maken van obscene gebaren, niet aankijken of juist staren, ogen rollen, roddelen of het bewust buiten de groep sluiten/discrimineren. Het verschil in macht betekent dat het kind dat gepest wordt zich niet goed kan verweren en enigszins hulpeloos is ten opzichte van de pester [79].

Het gaat bij pesten dus om drie aspecten:

1. Het is agressief gedrag of opzettelijk kwaad doen.
2. Het gebeurt herhaaldelijk en voortdurend.
3. Het gebeurt binnen een interpersoonlijke relatie, waarbij er sprake is van ongelijke macht.

Veel kinderen zijn niet actief betrokken bij pesten, maar zijn wel getuige van pestgedrag en hun reactie daarop is bepalend voor wat er gebeurt. Zij handelen zodanig dat pesten in stand wordt gehouden en niet wordt ontmoedigd. Het onderzoek van Salmivalli [71] beschrijft de verschillende rollen van alle betrokkenen bij pesten:

• Leidende pesters (initiëren het pesten).
• Assisterende pesters (pesten mee).
• Bekrachtigers/versterkers van het pesten (bekrachtigen door lachen, aanzetten tot pesten of gewoon door publiek te zijn).
• Buitenstaanders (doen niet mee met het pesten, maar zien het stilzwijgend aan). Dit kan door de gepeste worden ervaren als goedkeuring van het pesten.
• Verdedigers van de gepeste persoon (komen op voor de gepeste en proberen het pesten te stoppen).

De status en waardering die pesters krijgen binnen het groepsproces kunnen het pesten in stand houden. Deze rollen kunnen daarom ook onderdeel zijn van de oplossing voor pesten, door het stimuleren van minder buitenstaanders en meer verdedigers [51]. Daarnaast draagt het onvoldoende creëren van veiligheid in een groep of school bij aan het (in stand houden van) pestgedrag.

Uit internationale literatuur blijkt dat er een wisselwerking is tussen pesten en gepest worden: wie pest, loopt een grotere kans om later zelf gepest te worden, en wie gepest wordt, heeft een grotere kans om later zelf te gaan pesten [93].

Er worden twee vormen van pesten onderscheiden: direct pesten en indirect pesten, die ook wel als traditioneel pesten worden benoemd [2]. Cyberpesten wordt als aparte vorm door de wetenschap beschouwd [65]. Hieronder volgen enkele voorbeelden:

1. Direct pesten:

Ook wel fysiek en verbaal pesten genoemd. Dit zijn openlijke aanvallen op de gepeste, zoals:

• slaan, schoppen, dreigen met geweld;
• uitschelden; obscene gebaren maken;
• persoon voor schut zetten of beledigen;
• uitlachen; ‘grapjes’ met de gepeste uithalen,
• seksueel getinte of discriminerende opmerkingen roepen; grappen maken over iemands seksuele oriëntatie;
• eigendommen afpakken, beschadigen of kwijtmaken.
   

2. Indirect pesten:

Ook wel relationeel of emotioneel pesten genoemd. Dit zijn aanvallen in de vorm van sociale isolatie, zoals:

• bewust buiten de groep sluiten/discrimineren, negeren, wegstaren;
• roddelen, seksuele geruchten verspreiden;
• persoon in de klas voortdurend afleiden (soms reageert de gepeste en krijgt daarvoor straf, tot vermaak van de pester);
• afpersen (de gepeste moet geld of goederen geven of klusjes doen);
• voortdurend kritiek uitoefenen
• microagressie 
   

3. Cyberpesten:

Cyberpesten vindt plaats via digitale apparaten zoals smartphones, tablets, laptops of computers. Dit gebeurt in online omgevingen, zoals social mediaplatformen, online games en fora. De pester maakt gebruik van digitale middelen, waaronder ook AI-toepassingen, om anderen opzettelijk schade te berokkenen. Er zijn vele uitingen van cyberpesten. Wat in het echte leven aan pestvormen en uitingen bestaat, zien we in de praktijk terug in online varianten. Voorbeelden hiervan zijn:

• het verzenden van beledigende of bedreigende berichten gericht op een persoon via chats op sociale media, in games of als reactie op geplaatste posts.
• verspreiden van negatieve of kwetsende berichten over een persoon via sociale media, fora en games;
• ongewenst beelden, filmpjes of geluidsopnamen maken, bewerken en delen zonder toestemming;
• digitale stickers en memes van iemand maken en delen;
• het maken en verspreiden van neppe foto’s of deepfakes met behulp van AI, bijvoorbeeld door iemands gezicht in een compromitterende of vernederende situatie te plaatsen zonder toestemming;
• zonder toestemming doorsturen van seksueel getinte berichten of afbeeldingen (shamesexting);
• ongevraagd in- en uit chatgroepen gooien;
• blokkeren;
• maken van roddel-, haat- en exposeaccounts;
• telefonisch of op sociale media lastigvallen of stalken;

Cyberpesten verschilt op een aantal punten van traditioneel pesten [65]. Door het gevoel van anonimiteit vertonen pesters online vaak meer ongeremd gedrag dan bij andere vormen van pesten. Zij wanen zich veilig achter een scherm en worden niet direct geconfronteerd met de impact van hun gedrag op anderen. Een klein deel van de cyberpesters houdt bovendien zijn identiteit bewust achter, bijvoorbeeld door een anoniem account aan te maken dat moeilijk of niet te herleiden is naar hun echte identiteit.

Wanneer deze anonieme pesters zich richten op onbekenden, worden ze vaak aangeduid als “trollen”. Binnen een schoolcontext richt anoniem pestgedrag zich meestal op bekende medeleerlingen. Deze anonimiteit bemoeilijkt het achterhalen van de pester en leidt ertoe dat er vaak geen directe consequenties volgen voor hun gedrag. Doordat de emotionele reacties van de gepeste niet zichtbaar zijn, ontbreekt de rem die in face-to-face situaties soms wel aanwezig is.

Het aanpakken van cyberpesten is hierdoor complexer dan bij traditioneel pesten. De afstand en mogelijkheid om anoniem te zijn, geven pesters een extra vorm van bescherming [74]. Omdat anonieme pesters lastig te identificeren zijn, is de kans op bestraffing klein. Dit kan ertoe leiden dat zij vaker en op extremere wijze pesten.  

Cyberpesten kenmerkt zich ook doordat het altijd en overal kan doorgaan. Het stopt niet bij de schoolpoort, maar gaat online 24/7 door. Hierdoor raakt het ook de veiligheid van een gepeste in zijn thuisomgeving [74].

Daarnaast is het bereik veel groter dan bij traditioneel pesten, waardoor meer mensen getuige zijn van de vernederende berichten en beelden die gedeeld worden op social media. Dit zet bovendien anderen aan om te reageren of de inhoud verder te verspreiden. Zo blijft het online zelden bij één pester. Iedereen die bewust kwetsende inhoud doorstuurt, maakt zich schuldig aan pesten en verergert hiermee de situatie. Voor de gepeste kan dit overweldigend zijn; het materiaal blijft online staan, is vrijwel niet te verwijderen en kan steeds opnieuw worden bekeken, soms zelfs jaren later. 

Cyberpesten staat binnen de schoolcontext niet altijd op zichzelf. Zodra kinderen in de smartphoneleeftijd komen, zien we dat het vertoonde pestgedrag ook naar de digitale omgeving verschuift. Kinderen die online gepest worden (cyberpesten) zijn vaak ook het doelwit van traditioneel pesten op school, meestal door dezelfde leerlingen [14]. Via sociale media komen ze hun eigen pesters weer tegen, waardoor het pesten zowel online als fysiek doorgaat. De oplossing voor cyberpesten is dan voor een gedeelte dezelfde als die voor traditioneel pesten.

Bij cyberpesten kan de gepeste in sommige gevallen zelf ook overgaan tot pestgedrag [61]. Jongeren die online of offline gepest zijn, kunnen uit frustratie of als reactie op hun ervaringen zelf pestgedrag gaan vertonen. Dit fenomeen, waarbij gepeste jongeren ook zelf pesters worden, wordt in de literatuur aangeduid als victim-bully. Het onderzoek van Pabian en Vandebosch [61] laat zien dat sociale angst hierin een belangrijke rol speelt: jongeren met verhoogde sociale angst lopen niet alleen meer risico om online en fysiek gepest te worden, maar ook om zelf anderen te gaan pesten. De onlineomgeving biedt hen een laagdrempelige uitlaatklep voor hun frustraties, waarbij de anonimiteit en afstand het makkelijker maken om agressief gedrag te vertonen. Dit maakt het onderscheid tussen de pester en de gepeste soms moeilijk te trekken en onderstreept de noodzaak van een brede, contextgevoelige aanpak van cyberpesten.

Zie “Online pesten via sociale netwerken”, Stop Pesten Nu voor meer informatie over de verschillende sociale media platforms waar cyberpesten plaats kan vinden.

Al op jonge leeftijd begint de sociale interactie tussen kinderen in groepsverband. De plaatsen waar kleine kinderen onder de 4 jaar het meest in groepsverband met elkaar in aanraking komen, zijn de kinderopvang en de peuterspeelzaal. Op deze leeftijd is er (nog) geen sprake van pesten, maar kunnen er voorlopers van pesten herkend worden, zoals agressief of teruggetrokken gedrag. 

Agressief of teruggetrokken gedrag bij kinderen onder de 4 jaar omvat de volgende kenmerken [36][84]:

1. duwen, trekken, slaan, schoppen, gooien;
2. dingen afpakken;
3. weigeren te delen;
4. met woorden iemand proberen te kwetsen;
5. regels negeren;
6. hyperactief gedrag;
7. gebrek aan empathie.

Het is niet ongebruikelijk dat kinderen op jonge leeftijd agressief gedrag vertonen. Het is belangrijk om te erkennen dat sommige vormen van fysiek en intens spel, zoals ‘rough-and-tumble play’ (stoeien, duwen, achtervolgen), een normale en waardevolle rol spelen in de sociale ontwikkeling van jonge kinderen. Dit soort spel helpt peuters bij het ontwikkelen van sociale vaardigheden zoals emotionele regulatie, samenwerking, en het begrijpen van sociale grenzen [73]. Hierbij kunnen ouders/verzorgers hun kinderen leren om het agressieve gedrag te begrenzen [84]. Als dat proces verstoord is, kan er sprake zijn van externaliserend en agressief probleemgedrag. Het vroegtijdig signaleren van (voorlopers van) pestgedrag bij deze leeftijdsgroep kan helpen bij het inzetten van preventieve maatregelen. Bovendien kan er een verband bestaan tussen opvoedstijl en de ontwikkeling van pestgedrag, wat aanleiding geeft om ouders/verzorgers vroegtijdig te ondersteunen in hun opvoeding [10].

Volgens het HBSC-onderzoek (Health Behaviour in School-aged Children) is in Nederland in de afgelopen 15 jaar een duidelijke daling te zien in het aantal gevallen van pesten en gepest worden op scholen [9]. In 2005 gaf 7% van de basisschoolleerlingen aan regelmatig betrokken te zijn bij pesten, terwijl dit percentage in 2021 is gedaald tot minder dan 2%. Het aantal leerlingen dat gepest wordt is ook afgenomen, van 11% in 2005 naar ongeveer 8% in 2021. Deze positieve trend is ook zichtbaar in het voortgezet onderwijs. Een mogelijke verklaring voor deze afname is de in de laatste jaren ontwikkelde kennis over pesten en de grote inzet van effectieve anti-pestprogramma’s op scholen in Nederland [21]. Daarnaast moet worden opgemerkt dat de data voor het HBSC-onderzoek in de coronaperiode is verzameld, wat mogelijk heeft geleid tot onderrapportage van pestgedrag, door de beperkingen in fysiek onderwijs en sociale interactie tussen kinderen.

Toch komt pesten nog steeds voor en kan het een grote impact hebben op gepeste kinderen, waardoor het belangrijk blijft om er aandacht aan te besteden en het actief aan te pakken. Een substantieel deel van de schoolgaande kinderen wordt steeds gepest of pest zelf.  Uit verschillende onderzoeken en sociale veiligheidsmonitors in Nederland, zoals de Veilig op School monitor, blijkt dat tussen de 5% en 17% van de kinderen regelmatig wordt gepest [9][50][86]. Cijfers over de prevalentie van pesten lopen uiteen, doordat de gebruikte definities verschillen, de studieopzet wisselt en de gehanteerde meetinstrumenten verschillen in de uitgevoerde studies.

Tabel 1 toont de prevalentie van pesten, opgesplitst naar leeftijd en geslacht, onder Nederlandse leerlingen die deelnamen aan het tweejaarlijkse HBSC-onderzoek.

Tabel 1 – De prevalentie van pesten (zelf pesten en gepest worden), opgesplitst naar leeftijd en geslacht, volgens data van het HBSC-onderzoek [9].

¹minstens 2 keer in een maand

Op basis van internationale literatuur neemt de prevalentie van pesten gedurende de basisschoolleeftijd toe, heeft een piek op de leeftijd van 11 tot 14 jaar en neemt vervolgens weer af in de adolescentie [6]. Deze trend komt ook naar voren uit het Nederlandse HBSC-onderzoek (zie Tabel 1). 

Fysiek pesten komt het meeste voor in de basisschoolleeftijd – dit betreft rond de 60% van het pesten op deze leeftijd [81]. Dat houdt in dat kinderen ongewild zijn aangeraakt (bijv. geduwd of gestompt). Cyberpesten via berichten en beelden op social media treft ongeveer 5% van de gepeste kinderen op deze leeftijd [81].

Uit onderzoek van de Kinderombudsman blijkt dat veel kinderen en jongeren (8–18 jaar) gepest worden vanwege hun uiterlijk, kleding of gedrag [22]. Daarnaast geeft een derde van hen aan te worden gediscrimineerd, bijvoorbeeld vanwege een handicap of hun seksuele oriëntatie.

Bij leerlingen in het voortgezet onderwijs komt verbaal pesten het meest voor (ongeveer 90%), gevolgd door relationeel pesten (ongeveer 50%) [50]. Dat wil zeggen dat de gepeste scholier beledigd, genegeerd of buitengesloten wordt en dat er over hem of haar geroddeld wordt. Cyberpesten is op deze leeftijd meer prevalent dan op de basisschool (ongeveer 40%) [50].

In meerdere onderzoeken, waaronder ook data van Nederlandse kinderen, is aangetoond dat meer jongens dan meisjes pesten of worden gepest, vooral op jonge leeftijd [19][25][76][89]. Deze trend neemt af rond de leeftijd van 11-13 jaar, mogelijk gerelateerd aan de toename in cyberpesten. In Nederland is er echter tussen jongens en meisjes een significant verschil als het gaat om gepest worden online: ruim 6% van de meisjes zegt online gepest te zijn, terwijl het bij jongens om 2,8% gaat [9].

Recente onderzoeken wijzen er ook op dat jongens en meisjes op verschillende manieren bij pesten zijn betrokken [44][77][89]. Jongens zijn betrokken bij alle vormen van pesten, terwijl meisjes relatief vaker betrokken zijn bij relationele en verbale vormen van pesten, namelijk de niet-fysiek gewelddadige vormen.

In Nederland geven leerlingen in het voortgezet onderwijs het vaakst aan dat ze anderen pesten vanwege hun gedrag (49%) en hun uiterlijk (23%) [81]. Gepest worden vanwege seksuele oriëntatie en etniciteit komt in respectievelijk 12% en 9% van de gevallen voor, terwijl 9% van de gevallen betrekking heeft op transgender leerlingen.

Voor het opsporen van pestgedrag is het van belang om de risicofactoren goed te kennen. Daarnaast kan een inzicht in de risicofactoren voor het ontwikkelen van pestgedrag helpen bij het identificeren van kinderen die een risico lopen om te worden gepest of te pesten en het inzetten van preventieve maatregelen (zie Module ‘Preventie en signaleren’). Kinderen die een hoger risico lopen (en hun ouders/verzorgers) kunnen worden doorverwezen voor hulp (zie Module ‘Samenwerken en verwijzen’). 

In de kopjes ‘Gepest worden’ en ‘Zelf pesten’ worden de meest voorkomende risicofactoren uit de internationale literatuur samengevat die JGZ-professionals zouden kunnen herkennen.

Overige overwegingen 

Door de ontwikkelaars en experts uit het veld wordt opgemerkt dat leerlingen die afwijken van het gemiddelde, die opvallen of kwetsbaar lijken, meer risico lopen om gepest te worden.

Belangrijk is om te realiseren dat er – ondanks de mogelijkheid van risicofactoren –  niets mis hoeft te zijn met het kind om gepest te worden.

De risicofactoren die in de volgende kopjes zijn vermeld, zijn niet uitputtend. Er zijn waarschijnlijk meer risicofactoren die (nog) niet of onvoldoende onderzocht zijn.

Tabel 2 toont de meest voorkomende risico- en beschermende factoren uit de internationale literatuur voor gepest worden.

Tabel 2 – Risico- en beschermende factoren voor gepest worden

Bij het kind

Risicofactoren

• Internaliserend gedrag 

Internaliserend gedrag, zoals angst, depressie, laag zelfvertrouwen en teruggetrokken gedrag, is een significante voorspeller van gepest worden bij kinderen en jongeren [18][82]. Deze relatie is consistent, ongeacht leeftijd of geslacht. Daarnaast blijken kinderen met internaliserend gedrag een groter risico te lopen om online gepest te worden dan fysiek, verbaal of relationeel. Zie ook JGZ-richtlijnen ’Psychosociale problemen’, ‘Angst’ en ‘Depressie’.

• Ontwikkelings- of gedragsstoornissen

Kinderen en jongeren met ontwikkelings- of gedragsstoornissen hebben bijna drie keer zo veel kans om gepest te worden, zowel traditioneel (fysiek, verbaal en emotioneel) als online, vergeleken met kinderen zonder aandoeningen [1][72]. In vergelijking met leeftijdsgenoten met een traditionele ontwikkeling hebben kinderen en jongeren met onder andere ADHD [28][100], autisme [63], verstandelijke beperking [26], taalontwikkelingstoornissen (TOS) [41][80] en stotteren [98] een hoger risico om gepest te worden (zie ook JGZ-richtlijnen ‘ADHD’, ‘ASS’ en ‘Taalontwikkeling’. Daarentegen verschilt het risico op gepest worden niet significant van dat van kinderen met andere emotionele stoornissen, een verstandelijke beperking, andere gezondheidsproblemen of specifieke leerstoornissen.

• Lichamelijke aandoeningen en beperkingen

Jongeren met een chronische lichamelijke ziekte of beperking, zoals gezichts- en schedelaandoeningen (bijv. hazenlip, gespleten gehemelte of gebitsproblemen), epilepsie, gehoorproblemen, huidaandoeningen of visuele beperkingen, lopen een groter risico om gepest te worden dan hun leeftijdsgenoten zonder ziektes of beperkingen [67]. Het risico is groter voor jongeren met zichtbare aandoeningen dan voor degenen met aandoeningen die minder zichtbaar zijn. Zie ook JGZ-richtlijnen ‘Huidafwijkingen’, ‘Voorkeurshouding en schedelvervorming’.

• LHBTIQ+

Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat homoseksuele, biseksuele, transgender, queer en intersekse jongeren een hoger risico lopen op gepest te worden dan hun heteroseksuele en cisgender leeftijdsgenoten [31][54][55]. Gepest worden op basis van seksuele oriëntatie komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes en gebeurt voornamelijk verbaal. Volgens de Veilig op School monitor uit 2022 worden LHBTIQ+ leerlingen in het voortgezet onderwijs twee keer zo vaak gepest als andere leerlingen [50]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Seksuele ontwikkeling’.

• Etniciteit

In verschillende onderzoeken is gekeken naar de invloed van etniciteit op pestgedrag. Uit een Nederlands onderzoek van Munniksma et al. [57] blijkt dat kinderen uit etnische minderheden vaker gepest worden door leeftijdsgenoten en minder positieve relaties hebben met klasgenoten in vergelijking met kinderen uit etnische meerderheidsgroepen. Daarnaast toont het onderzoek van Boer et al. [9] aan dat leerlingen met een niet-Westerse migratieachtergrond twee keer zo vaak online worden gepest als leerlingen met een Westerse migratieachtergrond, zowel op de basisschool als in het voortgezet onderwijs. 

• Overgewicht/obesitas

Internationale literatuur toont aan dat gewichtsstatus een risicofactor is voor gepest worden. Het hebben van obesitas of overgewicht wordt in verband gebracht met een hoger risico om gepest te worden in kinderen en jongeren [16]. Zowel meisjes als jongens hebben een verhoogd risico om uitgelachen te worden vanwege hun uiterlijk, maar meisjes lopen daarnaast ook een hoger risico op alle vormen van pesten [45][69]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Overgewicht’.

• Motorisch onhandige en prematuur geboren kinderen

Bejerot et al. [5] onderzochten de relatie tussen motorische onhandigheid en gepest worden. Uit het retrospectieve onderzoek kwam naar voren dat kinderen die minder goed presteerden tijdens de gymnastieklessen een veel grotere kans liepen om te worden gepest. Dit blijkt ook uit ander onderzoek, waaruit naar voren komt dat beperkte motorische vaardigheden een risicofactor kunnen zijn voor gepest worden [59]. Deze studie geeft aan dat slechte grove en fijne motorische vaardigheden een verschillend verband hebben met gepest worden, gemeten op verschillende leeftijden. 
Uit onderzoek van Day et al. [20] komt naar voren dat prematuur geboren kinderen en kinderen met een te laag geboortegewicht veel vaker gepest worden. Dit laatste kan komen door een bepaald gevolg van prematuriteit, namelijk de motorische onhandigheid. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Vroeg en/of small voor gestational age (SGA) geboren kinderen’. 

Beschermende factoren

• Mentale weerbaarheid

Een gezonde mentale gezondheid en veerkracht, gekarakteriseerd door hogere veerkracht, een beter vermogen om eigen gevoelens te begrijpen en emoties te reguleren, evenals een positieve zelfperceptie en zelfbeeld, worden in verschillende onderzoeken genoemd als beschermende factoren tegen gepest worden [70][101]. Daarnaast dragen een gezonde emotionele toestand en effectieve emotieregulatie ook bij aan het voorkomen van de negatieve effecten van pesten [47]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’.

• Goede band met klasgenoten en een hoge sociale status

Uit een systematische review blijkt dat het hebben van een goede band met klasgenoten en een hoge sociale status op school belangrijke beschermende factoren zijn tegen gepest worden, aangezien zij bijdragen aan een sterker sociaal netwerk en meer steun binnen de schoolomgeving [101].

• Goede band met de leerkracht

Uit de meta-analyse van Ten Bokkel et al. [78] komt naar voren dat een betere band tussen de leerkracht en de leerling, zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet onderwijs, samengaat met een lagere kans om gepest te worden.

Bij de ouders/verzorgers en het gezin:

Risicofactoren

• Mishandeling/verwaarlozing

Uit internationale onderzoeken komt naar voren dat mishandelde of verwaarloosde kinderen bijna twee keer zoveel kans hebben om gepest te worden, vergeleken met kinderen die geen mishandeling hebben ervaren [58][97]. Zowel emotionele als fysieke mishandeling blijkt een sterke voorspeller te zijn voor het ervaren van pestgedrag [94]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Kindermishandeling’.

• Negatieve gezinsdynamiek en autoritaire opvoedstijl 

Uit een systematische review blijkt dat kinderen uit gezinnen waar er veel conflicten, agressie en geweld (fysiek of psychisch) tussen ouders/verzorgers en/of broers en zussen is, een groter risico lopen om gepest te worden [58]. Daarnaast hebben kinderen die autoritair opgevoed worden (volgens strikte regels, veel toezicht en controle) bijna drie keer zoveel kans om gepest te worden als kinderen uit permissieve en democratische gezinsomgevingen [52]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’.

• Lage sociaaleconomische status

Op basis van het GSHS-onderzoek (Global School-based Student Health Survey), een grootschalig wereldwijd onderzoek onder jongeren, blijkt dat de sociaaleconomische status (SES) van een gezin invloed kan hebben op het pestgedrag op school [7]. Het onderzoek toont aan dat leerlingen met een lager dan gemiddeld SES binnen een klas meer kans hebben om gepest te worden. Een vergelijkbare trend komt ook naar voren uit een Nederlands onderzoek, waar jongeren uit minder welvarende gezinnen vaker aangeven gepest te zijn dan jongeren uit welvarende gezinnen [9]. Daarnaast ervaren zij ook vaker online pesten dan jongeren uit de hoogste welvaartsgroepen. 

Beschermende factoren

• Ouderlijke steun en betrokkenheid

Een hecht gezin, steun en betrokkenheid van ouders/verzorgers in het leven van hun kinderen, waaronder vertrouwen, respect en luisteren naar hun kinderen, vermindert de kans dat kinderen gepest worden [58]. Ook ouderlijke warmte en genegenheid functioneren als beschermende factoren tegen pesten. Dit betekent dat kinderen die zich gesteund en geliefd voelen door hun ouders/verzorgers, minder vaak gepest worden.

Omgevingsfactoren

Beschermende factoren

• Positief schoolklimaat

Uit internationale literatuur blijkt dat het schoolklimaat een belangrijke rol speelt in het voorkomen van gepest worden, zowel traditioneel als online [12][101]. Een positief schoolklimaat, waarin gelijkheid tussen leerlingen wordt bevorderd, er meer ouderbetrokkenheid is en positieve relaties tussen leerlingen en docenten bestaan, vermindert de kans om gepest te worden. Daarnaast dragen genderinclusief onderwijs, schoolbeleid en lesprogramma’s bij aan het verminderen van pesten op basis van gender en seksuele oriëntatie [55].

Tabel 3 toont de meest voorkomende risico- en beschermende factoren uit de internationale literatuur voor zelf pesten. 

Tabel 3 – Risico- en beschermende factoren voor pesten

Bij het kind

Risicofactoren

• Geslacht (jongens)

Uit een internationale systematische review blijkt dat jongens meer dan drie keer zoveel pestgedrag vertonen als meisjes [100]. Dit verschil komt ook naar voren uit Nederlandse onderzoeken, zoals het HBSC-onderzoek en de Veilig op School monitor uit 2021, hoewel het in Nederland minder groot is [9][81]. In het HBSC-onderzoek geeft 3,7% van de jongens aan anderen te pesten, tegenover 1,9% van de meisjes (zie ook Tabel 1).

• Externaliserend gedrag

Externaliserend gedrag bij kinderen en jongeren, zoals agressief gedrag, middelengebruik, diefstal en regelovertredend gedrag, is een significante voorspeller van zowel pesten als cyberpesten [12] [100]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’.

• Ontwikkelings- of gedragsstoornissen 

Kinderen en jongeren met een ontwikkelings- of gedragsstoornis, zoals ADHD en autisme, hebben niet alleen een verhoogd risico om gepest te worden, maar lopen ook een grotere kans om zelf te pesten, zowel traditioneel als online [1][100]. Zie ook JGZ-richtlijnen ‘ADHD’ en ‘ASS’. 

• Lichamelijke aandoeningen en beperkingen

Kinderen met lichamelijke aandoeningen of beperkingen hebben bijna 1,5 keer meer kans om pestgedrag te vertonen, waarbij fysiek pesten vaker voorkomt dan relationeel pesten [67].

Beschermende factoren

• Goede band met de leerkracht

Uit de meta-analyse van Ten Bokkel et al. [78]  komt naar voren dat een betere band tussen de leerkracht en de leerling, zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet onderwijs, samengaat met een lagere kans om te pesten.

Bij de ouders/verzorgers en het gezin:

Risicofactoren

• Fysieke mishandeling

Kinderen die in hun gezinsomgeving fysiek zijn mishandeld of mishandeling van een andere familielid hebben meegemaakt, lopen een groter risico om pestgedrag te vertonen [94]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Kindermishandeling’.

• Negatieve gezinsdynamiek en autoritaire opvoedstijl

Kinderen die worden opgevoed volgens een autoritaire stijl, gekarakteriseerd door strikte regels, veel controle en weinig steun, en die opgroeien in een gezin met veel conflicten en huiselijk geweld (fysiek of psychisch), vertonen vaker pestgedrag [33][58]. Zie ook JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’.

Beschermende factoren

• Ouderlijk toezicht, steun en betrokkenheid

Meer ouderlijk toezicht en grotere betrokkenheid van ouders/verzorgers in het leven van hun kinderen hangen samen met minder pestgedrag, zowel bij kinderen als jongeren [17][100]. Daarnaast vermindert de mate van sociale steun en hechting binnen een gezin de kans op het vertonen van pestgedrag [12].

Om pesten te kunnen opsporen is het van belang om de belangrijkste lichamelijke, emotionele en sociale gevolgen te kennen. Daarnaast kan kennis over de korte- en langetermijngevolgen van belang zijn bij het adviseren, doorverwijzen en motiveren van ouders/verzorgers en kinderen die betrokken zijn bij pestgedrag, zowel in de rol van gepeste als pester. In dit hoofdstuk worden de gevolgen van pesten en gepest worden beschreven die in de literatuur naar voren komen of die bekend zijn bij de experts. 

• Lichamelijke gevolgen:
  • Psychosomatische klachten: Volgens internationale literatuur is er een verband tussen gepest worden en meer psychosomatische klachten, zoals hoofdpijn, buikpijn, rugpijn, duizeligheid en slaapproblemen [99]. Zowel relationeel als fysiek pesten draagt bij aan een verslechterde algehele gezondheid op de korte termijn. Relationeel pesten heeft daarnaast ook negatieve gevolgen die op de lange termijn kunnen optreden.
  • Eetstoornissen: Gepeste kinderen hebben twee tot drie keer zo veel kans om een eetstoornis te ontwikkelen, met name boulimia nervosa en binge-eatingstoornis [49].
• Emotionele gevolgen: 

  • Verslechterde mentale gezondheid: Uit verschillende onderzoeken blijkt dat er een relatie bestaat tussen gepest worden, pesten en de mentale gezondheid, waarbij gevolgen zoals (sociale) angst, depressie, eenzaamheid, teruggetrokken gedrag vaak worden gerapporteerd [4][12][18][53]. Het verband tussen pesten en internaliserend gedrag is echter bidirectioneel: kinderen die gepest worden, lopen een groter risico op het ontwikkelen van depressie, angst, eenzaamheid en teruggetrokken gedrag, terwijl het hebben van deze problemen ook een risicofactor is voor gepest worden (zie ook kopje ‘Risico- en beschermende factoren’). 

    Online gepest worden is een voorspeller van een slechte mentale gezondheidsstatus van zowel meisjes als jongens [4][12]. Daarnaast is relationeel pesten ook sterk gerelateerd aan een verslechterde mentale gezondheid. Fysiek pesten heeft daarentegen vooral bij jongens minimale gevolgen voor de mentale gezondheid. Verslechterde mentale gezondheid is niet alleen een gevolg op de korte termijn, maar kan ook op de lange termijn leiden tot een slecht zelfbeeld en stoornissen zoals depressie en angststoornissen in de volwassenheid [23][60]. Negatieve ervaringen in de jeugd laten vaak langdurige sporen na en verdwijnen niet vanzelf met de jaren.

  • Suïcidegedachten en suïcidepogingen: Gepest worden kan ook ernstige gevolgen hebben, zoals niet-suïcidale zelfbeschadiging, suïcidegedachten en zelfs suïcidepogingen [42][48][83]. Pesten kan ook langetermijngevolgen hebben en bijdragen aan zelfmoordneigingen, zelfs jaren later [53]. Uit internationale literatuur blijkt dat het effect van cyberpesten op zelfbeschadiging en suïcidepogingen iets groter is dan dat van traditioneel pesten [48][96].
  • Laag zelfvertrouwen: Uit een internationale meta-analyse van longitudinale studies, waaronder ook onderzoeken uit Nederland, blijkt dat gepest worden een negatief effect heeft op het zelfvertrouwen van kinderen [82]. Dit leidt echter tot een vicieuze cirkel, aangezien een laag zelfvertrouwen op zijn beurt ook een risicofactor is voor het gepest worden (zie ook kopje ‘Risico- en beschermende factoren’).
• Sociale gevolgen:
  • Schoolverzuim en slechte schoolprestaties: Gepest worden komt ook naar voren als risicofactor voor kort en langdurig schoolverzuim: kinderen die gepest worden, hebben twee keer zoveel kans om te spijbelen als kinderen die niet frequent gepest worden [2][34]. Daarnaast kan pesten van invloed zijn op de betrokkenheid van een leerling bij het onderwijs, de prestatie op school en het gevoel van erbij horen in de klas.
  • Criminaliteit: Gepeste jongeren hebben bijna twee keer zoveel kans om in de criminaliteit te komen als jongeren die nooit gepest zijn [46].

• Middelengebruik: Uit onderzoeken komt naar voren dat kinderen en jongeren die hun leeftijdsgenoten (cyber)pesten een hoger risico op middelengebruik later hebben dan kinderen en jongeren die niet aan pesten meedoen [92][66]. Het vertonen van pestgedrag hangt samen met alle soorten middelengebruik (drugs, alcohol, tabak en algemeen).
• Suïcidegedachten en suïcidepogingen: Zowel zelf pesten als gepest worden is gerelateerd aan suïcidegedachten en suïcidepogingen [95]. Uit een Europees onderzoek in zeven landen blijkt dat pestende kinderen in de basisschoolleeftijd een grotere kans hebben op suïcidegedachten en suïcidepogingen dan kinderen die niet betrokken zijn bij pesten [39]. 

De JGZ heeft in eerste instantie een preventieve rol en zorgt voor het voorkomen van pesten bij kinderen en jongeren. In deze module wordt specifiek besproken hoe JGZ-professionals het ontwikkelen van sociale vaardigheden bij kinderen kunnen stimuleren en hoe en wanneer preventie van pesten het beste plaats kan vinden. 

De JGZ heeft ook een rol in het ondersteunen van scholen bij de preventie, het signaleren en het aanpakken van pestgedrag. JGZ-professionals kunnen scholen adviseren over:

• het inzetten van effectieve antipestprogramma’s ter preventie van pesten (zie kopje “School-, klas- en individuele programma’s);
• het regelmatig signaleren van pesten via verschillende methodes (zie kopje “Signalering van pesten buiten de JGZ-momenten van contact”).

Het vroegtijdig signaleren van (cyber)pesten – zowel bij kinderen en jongeren die gepest worden als bij degenen die zelf pesten is een belangrijke taak voor ouders/verzorgers en leerkrachten. Ook is dit een belangrijke taak voor JGZ-professionals. In deze module wordt specifiek besproken hoe pesten gesignaleerd kan worden door gebruik te maken van een gestructureerde anamnese, sociale veiligheidsmonitors (op school), of een combinatie van beide. Naast de JGZ hebben ketenpartners, zoals scholen, kinderopvang en sportverenigingen, een rol bij het signaleren van pesten (zie module ‘Samenwerken en verwijzen’).

1. Hoe en wanneer kan preventie van pesten (en de gevolgen daarvan) bij ouders, jongeren en scholen door JGZ-professionals het beste plaats vinden?
2. Hoe en wanneer kan signaleren van pesten (en de gevolgen daarvan) door JGZ-professionals het beste plaats vinden?

Pesten treft zowel kinderen als jongeren. Voor het opsporen van pestgedrag is het van belang dat de JGZ de risicofactoren voor het ontwikkelen van pestgedrag goed kent. Een inzicht in de risicofactoren kan de JGZ helpen bij het identificeren van kinderen die een groter risico lopen om te worden gepest of te pesten en het inzetten van preventieve maatregelen.

De JGZ heeft een belangrijke rol in de preventie van pesten door middel van anticiperende voorlichting aan ouders/verzorgers over de mogelijke risicofactoren voor pesten. Bij vragen van ouders/verzorgers gaat de JGZ in op hun zorgen en biedt informatie, advies of verwijzing naar passende ondersteuning. Het is belangrijk dat ouders/verzorgers zich bewust zijn van de risico’s en gevolgen van pesten en gepest worden, zodat ze beter voorbereid zijn om het gedrag te identificeren, signaleren en aan te pakken (zie kopjes “Risico- en beschermende factoren” en “Gevolgen van pesten en gepest worden” in Kennismodule). Dit zorgt ervoor dat zij voldoende kennis over pesten opdoen en weten hoe ze pesten bij hun kinderen kunnen herkennen en hen effectief kunnen ondersteunen. 

Omdat opvoeding een grote rol speelt in zowel het vertonen van pestgedrag als gepest worden, is het aanbevolen dat de JGZ, waar nodig, hier aandacht aan besteedt tijdens gesprekken met ouders/verzorgers (zie kopje ‘Risico- en beschermende factoren’ in Kennismodule). Daarnaast is het belangrijk om de beschermende factoren te versterken, zoals ouderlijke steun en betrokkenheid, om pesten te voorkomen.

Voorlichting over pestgedrag wordt ook door de JGZ aan kinderen en jongeren zelf aangeboden tijdens de momenten van contact bij vragen, aanwezige risicofactoren of problemen met pestgedrag bij de jeugdigen. Voorlichting in de vorm van thematische lessen en workshops is ook een onderdeel van schoolbrede antipestprogramma’s (zie ‘Universele preventie’).

In verband met (social)mediagebruik komt cyberpesten ook naar voren bij kinderen vanaf ongeveer 8 jaar oud (zie Kennismodule), waarbij ouders/verzorgers, kinderen en jongeren zich bewust moeten zijn van het belang van veilig mediagebruik (zie ook bijlage “Praktische tips voor ouders/verzorgers en jongeren”). 

De voorlichting kan op verschillende manieren plaatsvinden, zoals tijdens een fysieke of telefonische consultatie met de JGZ-professional, via informatieve materialen, brochures en nieuwsbrieven of via een groepsbijeenkomst op school [15].

In de Wet op Voortgezet Onderwijs 2020, artikel 3.40 en Wet op Primair Onderwijs artikel 4c. wordt voor beide schooltypen de zorgplicht veiligheid voor leerlingen geregeld. Hierin staat dat er een beleid gevoerd moet worden voor de veiligheid op school, dat er één persoon moet worden aangesteld die zowel het beleid coördineert in het tegengaan van pesten als fungeert als aanspreekpunt in het kader van pesten. Ook moet er een monitor worden afgenomen onder de leerlingen en moeten de uitkomsten gedeeld worden met de onderwijsinspectie. In de concept Wet Vrij en Veilig Onderwijs 2023, veranderen een aantal punten, waaronder meer registratietaken voor de scholen. Deze wet is heden, juni 2025, nog niet goedgekeurd door de Raad van State.

Volgens de Wet Veiligheid op school zijn scholen in Nederland verplicht een veiligheidsplan op te stellen, waarin een anti-pestprotocol kan worden opgenomen (zie Het anti-pestprotocol, School en veiligheid). Hoewel het anti-pestprotocol niet verplicht is, wordt het door veel scholen toch gehanteerd. Het protocol bevat maatregelen om pesten te voorkomen en aan te pakken. 

Een goed anti-pestbeleid bevat [35]:

• Serieuze maatregelen voor pesters;
• Jaarlijkse verspreiding van het beleid onder leerlingen, personeel en ouders en monitoren;
• Activiteiten ter bevordering van diversiteit en respect;
• Toezicht op ‘pestgevoelige’ locaties (waar pesten het vaakst gebeurt);
• Training in sociaal-emotionele vaardigheden voor pesters en gepeste kinderen/jongeren.

Scholen met een anti-pestbeleid volgens deze criteria hebben minder vaak te maken met pestgevallen dan scholen zonder dergelijk beleid [35].

Overige overwegingen

Implementatieonderzoek laat zien dat antipestbeleid op scholen beter wordt uitgevoerd als:

• er draagvlak bij het schoolteam is gecreëerd, bv door in teamvergadering gezamenlijk voorlichting te krijgen over een programma en de keuze voor het programma te maken;
• er een anti-pest coördinator binnen de school wordt aangesteld (bv de IB-er, zorgcoördinator of ondersteuningscoördinator) die zorgt dat de onderdelen van het anti-pestbeleid jaarlijks goed worden uitgevoerd.

In Nederland zijn ook diverse antipestprogramma’s ontwikkeld voor scholen, veelal gebaseerd op succesvolle internationale programma’s. Daarnaast zijn er programma’s beschikbaar op het niveau van de klas, die zich op een breder doel richten dan alleen pesten. 

De bewezen effectieve anti-pestprogramma’s bestaan doorgaans uit een lesprogramma voor leerlingen, met aandacht voor groepsvorming, identiteitsontwikkeling en pestpreventie. Daarnaast wordt er jaarlijks een leerling- of veiligheidsmonitor afgenomen en is er een gerichte pestaanpak om problemen binnen een klas of school op te lossen. Om de methode duurzaam te verankeren in de schoolcultuur, wordt het personeel getraind in de toepassing ervan. De meeste school- en klasprogramma’s zijn gericht op het primair onderwijs (PO). 

Een ander belangrijk onderdeel van effectieve anti-pestprogramma’s is het betrekken van ouders/verzorgers [15]. Dit gebeurt bijvoorbeeld via informatiebrochures of oudertrainingen, en blijkt een effectieve manier te zijn om pesten te voorkomen. Op deze manier ontvangen ouders niet alleen informatie over pestgedrag, maar leren ze ook specifieke vaardigheden om pesten tegen te gaan. Bovendien draagt ouderbetrokkenheid bij aan het verbeteren van opvoedpraktijken en versterkt het de ouder-kindrelatie. 

Hoewel er diverse programma’s beschikbaar zijn, is het belangrijk om rekening te houden met de verschillen tussen het primair en voortgezet onderwijs. In het voortgezet onderwijs (VO) zijn de docententeams meestal groter en krijgen leerlingen les van verschillende vakdocenten. Om een effectief anti-pestprogramma op te zetten voor het VO, heeft de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) in 2019 een onderzoek uitgevoerd om te bepalen wat hiervoor nodig is [24]. Dit onderzoek toont aan dat de schoolcultuur een essentiële rol speelt in het succesvol implementeren van een anti-pestprogramma. 

Docenten in het VO ervaren doorgaans minder consensus binnen het team en hebben het gevoel dat ze minder gehoord worden door het management dan docenten in het PO [24]. Het is daarom essentieel dat er een nauwe samenwerking plaatsvindt tussen docenten en het schoolmanagement om anti-pestprogramma's ook in het voortgezet onderwijs effectief te laten zijn. 

Naast de complexere schoolcultuur zijn er nog drie andere uitdagingen voor de aanpak tegen pesten in het voortgezet onderwijs:

1. Pesten is minder zichtbaar dan op de basisschool;
2. Pesten levert vaker sociale status op bij adolescenten;
3. Jongeren hebben een grotere behoefte aan autonomie en luisteren minder snel naar leraren.

Ondanks het gebrek aan bewezen effectieve school- en klasprogramma’s voor het voortgezet onderwijs, is het bovendien belangrijk dat VO-scholen een actief anti-pestbeleid voeren (zie ook kopje ‘Universele preventie’). Dit beleid moet aandacht besteden aan signalering, preventie en aanpak van (online) pestgedrag onder leerlingen, zoals is vastgelegd in de Zorgplicht sociale veiligheid leerlingen op school (Artikel 3.40 Wet Veiligheid op School Voortgezet Onderwijs, conceptwet Vrij en Veilig onderwijs 2023). Daarbij is het van belang dat scholen een gestructureerde en samenhangende aanpak hanteren om pestgedrag effectief te voorkomen en te bestrijden.

Een aantal van de in Nederland beschikbare effectieve anti-pestprogramma’s is nationaal of internationaal geëvalueerd op effectiviteit. In tabel 1 wordt een beeld geschetst van de effectiviteit van deze programma’s. 

Ook zijn er kortdurende effectieve programma’s beschikbaar voor het basis- en voortgezet onderwijs. Toch is het van belang dat scholen toewerken naar een gestructureerde en samenhangende aanpak, omdat groepsdynamiek voortdurend in beweging is. Structurele aandacht voor een positief schoolklimaat en de rol die elke leerling daarin speelt, is essentieel om pestgedrag duurzaam te voorkomen.   

Tabel 1 – Een overzicht van anti-pestprogramma’s in Nederland.

^*Op basis van in Nederland uitgevoerd effectiviteitsonderzoeken

Tijdens de momenten van contact blijven JGZ-medewerkers alert op de aanwezigheid van risicofactoren voor pesten (zie kopje “Risico- en beschermende factoren” in Kennismodule). Al op jonge leeftijd wordt aandacht besteed aan risicofactoren, zodat deze herkenbaar en zichtbaar blijven binnen de volledige JGZ-zorglijn van 0 tot 18 jaar. Indien een kind een verhoogd risico heeft om te pesten/gepest te worden, maakt de JGZ-professional samen met ouders/verzorgers een afweging of voor het kind behoefte is aan aanvullende zorg. Zie module “Begeleiden” voor methoden om ouders/verzorgers en kinderen bij pesten te begeleiden.  

Een vermoeden van pesten kan ook ontstaan op basis van alarmsignalen bij het kind die zijn gerelateerd aan (cyber)pesten, zoals psychosomatische klachten (frequent hoofdpijn, slecht slaap- en eetpatroon, vermoeidheid), suïcidegedachten, zelfbeschadigend gedrag, aandachtsproblemen, verandering van gedrag en houding rondom school, of schoolverzuim [13][32][68]. Bij de aanwezigheid van dergelijke signalen is het van belang dat de JGZ-medewerker goed doorvraagt naar pesten (zie ook kopje “Gevolgen voor kind, ouder(s) en gezin” in Kennismodule). Jongeren ervaren vaak een drempel om pestgevallen zelf te melden (zie module Totstandkoming). Deze drempel kan verschillende oorzaken hebben, zoals twijfel of het probleem bij henzelf ligt, angst voor vergelding, schaamte, of het niet herkennen van pesten als zodanig.

JGZ-professionals kunnen expliciet naar pesten vragen door middel van anamnestische vragen, zowel aan het kind als de ouders/verzorgers (vooral bij jonge kinderen) [13] (zie Aanbevelingen). Het gesprek kan beginnen met algemene vragen naar de schoolbeleving en het omgaan met leeftijdsgenoten, waarbij als eerste gevraagd kan worden naar het welbevinden van het kind en hoe het kind zich op school voelt [13][32]. In sommige gevallen kan worden gekozen om de term ‘pesten’ te vermijden en in plaats daarvan uit te gaan van specifieke ervaringen (zoals plagen, lastiggevallen en/of beledigd worden door andere kinderen, etc.) vanwege stigmatisering. Bij kinderen vanaf ongeveer 8 jaar kan in elk geval expliciet naar cyberpesten gevraagd worden, in verband met mediagebruik. 

Indien uit de anamnestische vragen blijkt dat het kind mogelijk betrokken bij pesten is of gepest wordt, vraagt de JGZ-professional verder naar het type, de frequentie en de gevolgen van het pesten bij het kind om de ernst van het pesten te bepalen [13]. 

Buiten de momenten van contact heeft de JGZ ook een taak op het terrein van het ondersteunen van scholen bij de signalering van pesten. Vanuit de expertgroep wordt gesteld dat het voor de JGZ lastig is om buiten de momenten van contact op structurele wijze zelf te signaleren op het gebied van pesten. 

Een groot aantal zorgverleners en instanties heeft een taak bij het voorkomen, signaleren en begeleiden bij pesten.

Scholen ervaren regelmatig dat zij met het probleem van pesten te maken krijgen, terwijl de oorsprong elders of breder ligt. Het is daarom aan te raden om JGZ-professionals handelingsperspectief te bieden om deze signalen bespreekbaar te maken en dit ook met netwerkpartners op te pakken. Dit vraagt om een gezamenlijke aanpak, waarin pesten als een brede maatschappelijke opgave wordt gezien en verantwoordelijkheden duidelijk verdeeld zijn. De OKO-aanpak kan hierin een bruikbaar raamwerk zijn.

Samenwerking met ketenpartners is essentieel in het voorkomen en aanpakken van pesten. Landelijke ontwikkelingen zoals de Hervormingsagenda Jeugd, inclusief onderwijs, SPUK/GALA en het Integraal Zorgakkoord (IZA) bieden kansen voor de JGZ om een meer sturende en verbindende rol te vervullen in het stimuleren van een gezonde sociale leeromgeving. Via SPUK kunnen gemeenten (in samenwerking met JGZ) interventies op scholen financieren die bijdragen aan een gezond pedagogisch klimaat, sociale veiligheid en het voorkomen van pesten. Dit vraagt van de JGZ-organisatie een duidelijke positionering en actieve betrokkenheid op strategisch niveau: structurele aansluiting bij gemeentelijk en regionaal beleid (zoals via de beleidsontwikkelingen rond de Hervormingsagenda Jeugd, GALA/SPUK en IZA), een gedeelde interne visie op de rol van de JGZ binnen het onderwijsdomein, en leiderschap om het goede gesprek te voeren met gemeenten, schoolbesturen en andere partners. Daarnaast is het van belang dat JGZ-professionals hierin worden ondersteund met tijd, kennis en handelingsruimte, zodat signalen uit de praktijk effectief kunnen worden vertaald naar collectieve aanpakken en beleidsmatige oplossingen.

In deze module worden de taken van de JGZ en de ketenpartners geschetst. Daarnaast worden aanbevelingen gedaan over samenwerking en het tijdig verwijzen voor passende ondersteuning.

1. Hoe werkt de JGZ optimaal samen met netwerkpartners?
2. Wanneer moet worden verwezen en naar welke professional?

Het basispakket van de JGZ omvat een aantal kernactiviteiten die aan elk kind in Nederland worden aangeboden. Deze activiteiten zijn gericht op het monitoren en signaleren van de lichamelijke, psychosociale en cognitieve ontwikkeling van kinderen en jongeren. Daarnaast biedt de JGZ ook individuele preventie, advies, instructie en begeleiding aan, ook op het gebied van pesten. Er wordt verwacht dat de JGZ samen met ketenpartners pesten aanpakt (i.e. universele preventie) (zie ook kopje ‘Taken van de JGZ op het gebied van pesten in relatie met de ketenpartners’). 

Soms wordt pestproblematiek bij kinderen veroorzaakt door de interacties tussen ouders en hun kind (zie JGZ-richtlijn ‘Ouder-kindrelatie’). In dat geval kan de JGZ ouders/verzorgers pedagogische hulp aanbieden (zie ook JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’) of ze naar andere zorgverleners doorverwijzen. 

Diverse ketenpartners van de JGZ hebben mogelijk meer zicht op eventuele signalen van pesten. Denk daarbij aan de partners in het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), de scholen, de kinderopvang of sportverenigingen. 

Ook zijn er steeds meer gemeenten die samenwerken om de veiligheid op school te verbeteren. Initiatieven zoals Veiligheid In en Om School (VIOS) en landelijke programma’s, zoals Preventie met Gezag zorgen ervoor dat diverse partijen elkaar weten te vinden in de (preventieve en curatieve) aanpak van (online) incidenten.

De JGZ kan scholen ondersteunen en eventueel samen met schoolondersteunende organisaties zoals de schoolbegeleidingsdienst of de GGD-afdeling GVO, zorg dragen dat een antipestbeleid wordt opgezet. 

Vanuit de JGZ kan bijvoorbeeld een voorlichtingsavond aan ouders/verzorgers worden gegeven (mits specifieke programma’s ingekocht zijn) of er kunnen flexibelere opties zoals nieuwsbrieven, informatieve folders of webinars ingezet worden. Ten slotte is het van belang dat de JGZ ook de kinderopvang betrekt in haar activiteiten. Met name de buitenschoolse opvang (bso) voor kinderen vanaf 4 jaar is relevant om te betrekken. 

In dit hoofdstuk worden aanbevelingen gedaan over hoe de JGZ kan handelen nadat pesten is gesignaleerd. De focus ligt op het tijdig verwijzen van kinderen, jongeren en/of hun ouders/verzorgers voor passende ondersteuning buiten de JGZ.

In deze module wordt besproken hoe JGZ-professionals ouders, jeugdigen en onderwijs het beste kunnen ondersteunen bij pesten.

1. Hoe kunnen JGZ-professionals, ouders/verzorgers, jeugdigen en onderwijsprofessionals begeleiden bij pesten?

Er zijn verschillende interventieprogramma’s voor individuele begeleiding bij pesten die in Nederland effectief zijn bevonden en waarnaar de JGZ in de verschillende leeftijdsfasen kan verwijzen. De meeste interventies zijn primair gericht op het bevorderen van de sociale vaardigheden van leerlingen of gericht op het bevorderen van competent ouderschap. Alhoewel het hier om hulp aan het individu gaat, kan deze hulp worden aangeboden in groepsverband. 

Zie tabel 1 voor een overzicht van de in Nederland beschikbare programma’s voor individuele begeleiding bij pesten. Veel van de programma’s worden ook uitgebreid beschreven in JGZ-richtlijn ‘Psychosociale problemen’ en JGZ-richtlijn ‘Opvoedondersteuning’.

Tabel 1 – Programma’s voor individuele begeleiding per leeftijd

Naast de programma’s uit tabel 1 wordt aanstaande brugklassers (11–13 jaar) die op de basisschool moeite hadden met sociale contacten het programma Plezier op school aangeboden. Dit is bedoeld om hun sociale vaardigheden én socialecompetentiebeleving te versterken. 

Verschillende schoolprogramma’s zijn effectief gevonden in het verminderen van zowel zelf pesten (met ongeveer 18-19%) als gepest worden met ongeveer 15-16% [29]. Tabel 2 geeft een overzicht van de in Nederland beschikbare programma’s voor collectieve begeleiding bij pesten. 

Tabel 2 – Een overzicht van de in Nederland beschikbare programma’s voor collectieve begeleiding per leeftijd

In Nederland is er nog weinig onderzoek gedaan dat zich specifiek op cyberpesten richt binnen schoolinterventies. De meeste interventies richten zich op pestgedrag in het algemeen. Deze interventies bieden ook lesactiviteiten over online pesten aan. Hoewel cyberpesten thematisch onder pesten valt, vraagt het om specifieke aanvullende aandacht, training en beleid op scholen.

In de internationale literatuur zijn wel interventies die zich specifiek op cyberpesten richten effectief bevonden voor de begeleiding van jeugdigen en ouders/verzorgers [37][40]. De meest gebruikte component in dergelijke interventies is voorlichting aan ouders en kinderen over veilig mediagebruik. Volgens onderzoek maakt oudereducatie een belangrijk onderdeel uit effectieve interventies tegen cyberpesten [40], wat impliceert dat naast de jeugdigen, ook de ouders actief betrokken moeten worden [30]. Daarnaast besteden de meeste programma’s aandacht aan het bevorderen van communicatie- en sociale vaardigheden, en het aanleren van methoden waarmee kinderen met cyberpesten kunnen omgaan. 

Multicomponente interventies, met name deze die educatieve aspecten combineren met en aspecten van vaardigheidsontwikkeling, zijn het meest veelbelovend in het verminderen van cyberpesten [30][37][40]. Deze interventies zijn effectief in zowel het verminderen van pestgedrag als het gepest worden. 

Momenteel zijn er in Nederland nog geen programma’s in het PO en VO die zich specifiek op cyberpesten richten én als effectief zijn beoordeeld door het NJI. Wel is er lesmateriaal beschikbaar en besteden de meeste bredere anti-pestprogramma’s aandacht aan online pesten. Daarnaast zijn er protocollen voor (VO) scholen om acties te ondernemen in het geval van cyberpesten:  

• Stappenplan: omgaan met online incidenten – School en veiligheid
• Stappenplan voor aanpak cyberpesten concept, aanvulling op pestprotcol en protocol seksuele intimidatie
• Protocol Cyberpesten

N.B.: Bij het gebruik van deze protocollen is het belangrijk rekening te houden met de bestaande aanpak tegen pesten binnen de school. Sommige stappen uit het cyberpestenprotocol sluiten mogelijk niet volledig aan op deze aanpak. Gebruik de protocollen daarom als inspiratie en pas ze aan in overeenstemming met het geldende pestbeleid van de school.

De bijlagen zijn ook via ‘Materialen’ als pdf te downloaden.

1. Voor praktische tips over pesten zie:

• Pesten, Stop Pesten Nu
• Pesten, Ouders&Onderwijs
• Hulp voor je gepeste kind, Ouders&Onderwijs
• Over Pesten, School&Veiligheid
• Sterk tegen pesten, Kenniscentrum Omgaan met pesten

2. Voor praktische tips over cyberpesten zie:

• Cyberpesten, Stop Pesten Nu
• Cyberpesten, Ouders&Onderwijs
• Cyberpesten, Slachtoffershulp Nederland
• Praten met je kind over de risico’s van het internet?
• Mediaopvoeding, NJi
• Tips voor ouders, Mediawijsheid
• MediaDiamant (Opvoeden met media). De eerste telefoon van jouw kind: dit moet je weten!, Digiwijzer

3. Hulp en ondersteuning voor kinderen, jongeren en ouders:

• Bel 0800-0432 of ga naar www.kindertelefoon.nl
• Meldknop
• Helpwanted
• Advieslijn
• JouwGGD chat

Deze richtlijntekst is gebaseerd op de JGZ-richtlijn ‘Pesten’, gepubliceerd in 2014. In 2025 is de richtlijn herzien door het TNO-projectteam. Gedurende het gehele herzieningsproces zijn leden van de subgroep en clusterkerngroep nauw betrokken geweest via plenaire bijeenkomsten en schriftelijke feedbackrondes, waarbij hun opmerkingen en suggesties zijn verzameld en verwerkt in de richtlijnmodules.

Subgroep

Bij de formatie van de subgroep is gelet op een goede balans tussen wetenschappers, inhoudelijke experts en uitvoerende JGZ-professionals.

Naast de subgroep hebben twee inhoudelijk experts schriftelijk feedback op de richtlijnmodules gegeven:

• Klaartje Schüngel, kennisdeskundige mediawijsheid (met een accent op de aanpak van cyberpesten), SocialmediaIMPACT
• Tineke Booms, Beleidsmedewerker Opvoed- en opgroeiondersteuning & Gezondheidsbevordering, GGD Hollands Noorden

Vanuit TNO zijn daar de volgende mensen bij aangesloten:

• Renate van Zoonen, projectleider bij TNO
• Minne Fekkes, inhoudsdeskundige, professor UvA, richtlijnontwikkelaar
• Hristiyanna Ivanova, onderzoeker, richtlijnontwikkelaar

Clusterkerngroep

De clusterkerngroep bestond alleen uit JGZ-professionals die betrokken waren bij het herzien van de verschillende richtlijnen binnen het cluster ‘Psychosociaal en gedrag’.

Klankbordgroep

De klankbordgroep binnen het cluster ‘Psychosociaal en gedrag’, samengesteld uit aanpalende beroepsgroepen, was verantwoordelijk voor het bewaken van de implementatie-aspecten voor alle richtlijnen binnen het cluster.

Bij de herziening van de richtlijn is rekening gehouden met het cliëntenperspectief. De oudervertegenwoordiger van het cluster ‘Psychosociaal & Gedrag’ was actief betrokken bij de vergaderingen en heeft schriftelijk feedback gegeven op alle richtlijnmodules.

Knelpunten

• Ouders/verzorgers

Daarnaast zijn ouders van kinderen (0-18 jaar) via sociale media benaderd om hun knelpunten over pesten bij de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) te delen. Op een online vragenlijst hebben 25 deelnemers gereageerd, waarvan het grootste deel (N=19) hoogopgeleid was. De meeste deelnemers waren ouders van pubers (11-18 jaar oud) (N=15). Meer dan de helft van de deelnemers (N=14) gaf aan dat hun kind ooit pestproblemen heeft gehad, maar geen van de ouders had deze problemen met de JGZ besproken.

Om ook het perspectief van ouders met kinderen met extra ondersteuningsbehoeften mee te nemen, zijn 25 ouders van kinderen met ontwikkelingsstoornissen bij leren en/of gedrag (via oudervereniging Balans) via dezelfde online vragenlijst betrokken. Meer dan de helft van deze deelnemers was hoogopgeleid (HBO/WO) (N=14) en de meeste waren ouders van pubers (11-18 jaar oud) (N=18). Uit deze vragenlijst kwam naar voren dat 14 deelnemers ooit pestproblemen bij hun kind hebben gehad. Slechts 3 van deze ouders hebben deze problematiek met de JGZ besproken, waarbij ze ontevreden waren over de kennis van de JGZ en het gebrek aan verdere begeleiding.

Verder werd een focusgroep georganiseerd voor het cluster ‘Psychosociaal & Gedrag’ met zes deelnemers, allen ouders van kinderen in uiteenlopende leeftijden: van 20 maanden tot 16 jaar. De deelnemers waren werkzaam in sectoren als onderwijs, maatschappelijk werk en kinderopvang, wat hen zowel persoonlijke als professionele inzichten gaf rondom pesten onder kinderen en de rol van de JGZ. 

Over het algemeen werd de school gezien als het eerste aanspreekpunt wanneer het om pestgedrag gaat. Ouders gaven aan dat zij in eerste instantie contact zoeken met de leerkracht of intern begeleider, en pas in tweede instantie eventueel met de jeugdarts of jeugdverpleegkundige op school.

Bij cyberpesten is onder de ouders echter meer onzekerheid. Ze vragen zich af wie verantwoordelijk is voor het signaleren en aanpakken van online pestgedrag, zeker wanneer dit buiten schooltijd plaatsvindt. 

De informatiebehoefte van ouders richt zich vooral op praktische en toegankelijke ondersteuning. Zij willen graag inzicht en handvatten om signalen van cyberpesten te herkennen. Daarnaast is er behoefte aan praktische tips over mediagebruik en hoe ouders afspraken kunnen maken met hun kinderen over het gebruik van telefoons en sociale media. Ouders geven aan dat informatie per leeftijdsfase, bijvoorbeeld via folders of ouderavonden, hen zou helpen om beter voorbereid te zijn op deze uitdagingen.

• Jeugdigen 

Het perspectief van jeugdigen werd ook gevraagd door middel van focusgroepen. De deelnemers waren 6 jeugdigen in de leeftijd van 13-20 jaar. Uit dit gesprek kwamen verschillende thema's naar voren die de jeugdigen belangrijk vonden:

Allereerst werd duidelijk dat pesten vaak al op de basisschool begint en niet altijd serieus wordt genomen. Op de middelbare school blijft het signaleren van pesten een uitdaging voor de jongere zelf. Jeugdigen gaven aan dat de grens tussen pesten, buitensluiten en ‘plagen’ voor hen vaak onduidelijk is. Dit zorgt ervoor dat ze soms twijfelen of het probleem bij henzelf ligt, wat het melden van pesten bemoeilijkt.

De rol van schoolpersoneel werd ook uitvoerig besproken. Mentoren en docenten spelen een sleutelrol in het herkennen en aanpakken van pesten volgens jeugdigen, maar missen soms de benodigde kennis of het handelingsperspectief om effectief op te treden. Vooral bij subtiele vormen van pesten of online pesten herkennen docenten het probleem niet altijd. Jeugdigen gaven aan dat vertrouwenspersonen of sectiehoofden vaak beter gepositioneerd zijn om te handelen dan alleen de mentor.

Het omgaan met meldingen van pesten bleek een ander belangrijk thema. Jeugdigen ervaren drempels om pesten te melden uit angst voor verergering van de situatie. Reacties zoals “ik heb het niet gezien, dus het is niet gebeurd” ondermijnen hun vertrouwen in het meldingsproces.

Daarnaast benadrukten jeugdigen het belang van preventie en nazorg. Alleen het stoppen van pesten is volgens hen onvoldoende; nazorg is essentieel om de gevolgen van pesten te verwerken. Preventieve maatregelen, zoals sociale vaardigheidstrainingen (bijvoorbeeld een “vriendencursus”), werden als nuttig beschouwd.

Tot slot kwamen er enkele praktische aanbevelingen naar voren. Jeugdigen adviseerden om pesters en gepeste niet in dezelfde klassen te plaatsen. Voorlichting over online pesten werd als noodzakelijk gezien. Ook werd het stimuleren van docenten om kleine, concrete acties te ondernemen, zoals het aanpassen van de klasindeling of het voeren van gesprekken, als belangrijk genoemd. Het hebben van duidelijke procedures en aanspreekpunten bij meldingen, zoals een vertrouwenspersoon of sectiehoofd, werd eveneens benadrukt.

Concept aanbevelingen

• Ouders/verzorgers

Zodra de conceptversie van de richtlijn gereed was, zijn de aanbevelingen besproken in een focusgroep met ouders. Deze groep bestond uit drie deelnemers, allen ouders van kinderen in uiteenlopende leeftijden (van 2 tot 12 jaar). De deelnemers waren werkzaam in sectoren die nauw verbonden zijn met jeugd en opvoeding, zoals het onderwijs, maatschappelijk werk en de kinderopvang.

Over het algemeen vonden de ouders de aanbevelingen helder en waardevol. Wel gaven zij aan dat het belangrijk is om alle factoren die kunnen bijdragen aan probleemgedrag te benoemen bij de voorlichting aan ouders, en niet uitsluitend te focussen op agressief gedrag. Daarnaast benadrukten zij het belang van expliciete ouderlijke toestemming bij het opvragen van gegevens uit peuterspeelzalen. Ook vonden zij dat informatie van leerkrachten betrokken moet worden bij het signaleren van pestgedrag.

• Jeugdigen 

Zodra de conceptversie van de richtlijn gereed was, zijn de aanbevelingen besproken in een focusgroep met jeugdigen. Deze groep bestond uit drie jeugdigen in de leeftijden 13-17 jaar oud.

De jeugdigen gaven aan dat voorlichting over pesten (op school) hen niet altijd aanspreekt en vaak oppervlakkig voelt. Jeugdigen krijgen vaak te horen wat ze níét moeten doen (zoals het versturen van nare berichten of foto's), maar er worden zelden concrete handvatten geboden voor wat ze kunnen doen als dit al is gebeurd en hoe ze daarmee om kunnen gaan. Ze stellen op prijs verhalen van jongvolwassenen die zelf ervaringen hebben met pesten of grensoverschrijdend gedrag. Om te zorgen dat de tips van professionals nuttig zijn, moeten deze herkenbaar zijn, bij hun eigen belevingswereld aansluiten en moet het duidelijk zijn hoe jeugdigen deze adviezen kunnen opvolgen. 

Bij het signaleren van pestgedrag gaven jeugdigen aan dat het belangrijk is om niet direct vragen te stellen over pesten, maar eerst context te bieden of een verhaal te vertellen. Een open vraag zoals “Is er iets dat je nog wil delen?” wordt als helpend ervaren, mits deze breed en niet dwingend is geformuleerd. Ook werd geadviseerd om te vragen naar het hebben van vrienden, zowel op school als daarbuiten, en om roddelen mee te nemen in de signalering. Zij praten liever met een vertrouwd persoon dan een vragenlijst in te vullen. Of zij iets durven te zeggen hangt sterk af van de manier waarop het onderwerp wordt gebracht. Ook benoemden zij dat bellen om hulp te vragen als spannend wordt ervaren, waardoor zij dit liever vermijden. 

Ouders en mentoren worden vaak als eerste aanspreekpunt gezien bij pestproblemen (op school), mits er sprake is van vertrouwen. Tegelijkertijd benadrukten jeugdigen dat niet ieder gezin een veilige thuissituatie kent. Daarom is het belangrijk dat zij de mogelijkheid krijgen om zélf een vertrouwenspersoon te kiezen die hen kan ondersteunen in gesprekken, bijvoorbeeld met school of de JGZ. Jeugdigen ervaren de school niet altijd als veilige omgeving om pesten te signaleren – leraren kunnen bevooroordeeld zijn en de pesters zijn daar vaak ook aanwezig.

Ook bij het aanpakken van pesten gaven jeugdigen aan dat zij liever een volwassene die zij vertrouwen bij hebben, wat niet per se een ouder hoeft te zijn. Voor hen is van belang dat duidelijk wordt uitgelegd wat voor soort begeleiding wordt geboden en wat jeugdigen kunnen verwachten. Ook moet helder zijn dat zij zelf keuzes mogen maken over het vervolgtraject.
Jeugdigen gaven de voorkeur aan persoonlijk contact, bijvoorbeeld met een JGZ-professional, omdat dit meer indruk maakt dan een informatiefolder. Daarnaast waarderen zij het als informatie na afloop van een gesprek beschikbaar is om terug te lezen, omdat er tijdens gesprekken vaak veel wordt gedeeld.

De door ouders/verzorgers en jeugdigen aangedragen punten zijn verwerkt in de richtlijn:

• De knelpunten zijn opgenomen in de overwegingen (zie ‘Van bewijs naar aanbeveling’);
• Op basis van hun input op de conceptaanbevelingen zijn deze aangevuld en aangescherpt;

Deze richtlijntekst is gebaseerd op de JGZ-richtlijn ‘Pesten’, gepubliceerd in 2014. In februari/maart 2025 is de kennismodule herzien op grond van overzichtsartikelen en aan de hand van de in de sub- en kerngroep aanwezige kennis en praktijkervaring. Modules Preventie en signaleren, Samenwerken en verwijzen, en Begeleiden zijn herzien in maart-juni 2025 op grond van actuele wetenschappelijke bewijs (zie kopje ‘Methoden systematische review’) en door de werkgroep aangeboden expertise. 

Concept teksten werden geschreven door het projectteam van TNO.

Oriënterend literatuuronderzoek

In het kader van de herziening van module Preventie en signaleren en module Begeleiden is gestart met oriënterend literatuuronderzoek. Startpunt voor de search was de JGZ-richtlijn Pesten uit 2014. In eerste instantie werd gezocht naar systematische reviews en (inter)nationale evidence-based richtlijnen. Daarnaast werd in een aparte search gezocht naar artikelen over het perspectief van ouders en jeugdigen m.b.t. dit onderwerp. Aan de hand van de resultaten van dit literatuuronderzoek oriënteerden de richtlijnontwikkelaars zich op het richtlijnonderwerp.

Specifiek literatuuronderzoek

Vervolgens werd een specifieke systematische zoekactie uitgevoerd aan de hand van door de subgroep vastgestelde uitgangsvragen (zie ‘Uitgangsvragen’ in de modules) met als doel het vinden van wetenschappelijk literatuur om deze vragen te beantwoorden. Op basis van de uitgangsvragen werden twee PICO’s gemaakt (zie kopje ‘Zoekstrategie’). Zoekstrategieën die eerder door anderen zijn gebruikt in systematische reviews diende als voorbeeld. 

Hiërarchische aanpak

Stap A Met het oog op efficiëntie werd hiërarchisch gezocht. Dat wil zeggen: allereerst uitgaande van bestaande geaggregeerde literatuur (bijvoorbeeld andere evidence-based richtlijnen, systematische reviews en meta-analyses)

Stap B Als dit niet genoeg opleverde of als de gevonden literatuur niet toepasbaar was in Nederland of de JGZ, werd de search uitgebreid met RCT’ s en observationeel onderzoek.

Stap C Ten slotte werd ook leden uit de clusterwerkgroep gevraagd om literatuur aan te leveren die buiten de selectie is gevallen. Vervolgens heeft het projectteam sleutelpublicaties en andere relevante aangeleverde artikelen doorgenomen om te zien of er nog belangrijke artikelen ontbreken (‘sneeuwbalmethode’)

Stap D Bij onvoldoende onderzochten methoden of onderwerpen werd uitgegaan van in de clusterwerkgroep beschikbare kennis en praktijkervaring.

Stap E Er is ook gezocht in twee interventiedatabases – Databank Effectieve Jeugdinterventies en Loketgezondleven. 

Op basis van de vastgestelde uitgangsvragen (zie ‘Uitgangsvragen’ in module Preventie en signaleren, en module Begeleiden) zijn twee PICO’s opgesteld. De databases Pubmed en PsycInfo waren gebruikt. Met PICO 1 werd gezocht naar methoden en interventies om pesten bij kinderen en jongeren te voorkomen of bij pesten te begeleiden. PICO 2 werd ingezet om een overzicht te krijgen in de manieren waarop JGZ-professionals pestgedrag of de risico’s daarvan bij kinderen en jongeren kunnen signaleren.

Pubmed

PICO 1: Interventies gericht op de preventie van of begeleiden bij pesten

PICO 2: Instrumenten en methoden om pestgedrag te signaleren

PsycInfo

PICO 1: Interventies gericht op de preventie van of begeleiden bij pesten

1. (Kids OR child* OR schoolchild* OR student OR adolescen* OR juvenil* OR youth* OR teen* OR pubescen*).af
2. (Bullying OR cyberbullying OR victimization OR aggression OR harassment OR violence).ti
3. (Program OR train* OR intervent* OR prevent* OR therap* OR treat* OR manag* OR coach* OR support OR strategies OR manual* OR “parenting program” OR “parenting intervention” OR educat*).af
4. (“Child Health Services” OR “public health care” OR “preventive services” OR “well child care” OR “school health services” OR “school nurse” OR “primary care” OR pediatrics OR “preventive medicine”).af
5. (Meta-analysis OR “systematic review” OR review).pt
6. (“Vulnerable populations” or poverty or disadvantaged or “low income” or “low socioeconomic status” or “low SES” or migrant or “mental disorder*” or minority).af
7. (“Adverse effects” or preferences).af 

PICO 2: Instrumenten en methoden om pestgedrag te signaleren

1. (Kids OR child* OR schoolchild* OR student OR adolescen* OR juvenil* OR youth* OR teen* OR pubescen*).af
2. (Bullying OR cyberbullying OR victimization OR aggression OR harassment OR violence).ti
3. (Screening or “screening tools” or detection* or examination or identification or monitor or questionnaire or “scoring system” or assessment or “assessment instruments” or criteria or refer* or “referral and consultation” or consul* or “practice patterns” or “referral patterns”).af
4. (“Adverse effects” or preferences).af
5. (Sensitiv* or “sensitivity and specificity” or “predictive value” or accuracy* or predict* or validat* or develop*).ab 

De reviewers selecteerden de studies in vier fases:

1. De eerste selectie vond plaats op grond van titel en abstract
2. De tweede selectie na het lezen van de full-tekst
3. Vanwege de brede PICO werden een beperkt aantal reviews (met meta-analyses) worden opgenomen die het grootste gedeelte van de populatie en interventies/screeners dekken, rekening houdend met beschikbaarheid in de Nederlandse situatie of de mogelijkheid om dit in te kunnen voeren.
4. Individueel onderzoek (met voorkeur voor studies die in Nederland zijn uitgevoerd en in de JGZ) werd slechts gebruikt bij gebrek aan up-to-date systematische reviews en bij voldoende tijd.

De selectiecriteria berustten op:

• Inhoudelijke criteria: onderverdeeld in patiënten (P), interventies (I), gewenste vergelijkingen (C) en uitkomsten (O).
• Publicatieperiode: 2015-2024.
• Publicatie taal: Engels en Nederlands.
• Methodologische criteria: Deze zijn afhankelijk van de uitgangsvraag (gericht op interventie, preventie, diagnostiek, prognose, etiologie, etc.). Voor interventie vragen wordt bijvoorbeeld in eerste instantie gezocht naar (meta-analyses van) RCTs omdat hier de minste kans is op vertekening. Voor etiologische en diagnostische vragen is een observationeel onderzoeksdesign meestal meer van toepassing.
• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die in Nederland beschikbaar zijn (e.g. vertaald en/of materialen beschikbaar).
• Praktische uitvoering: interventies, methoden of instrumenten die binnen de JGZ toepasbaar en uitvoerbaar zijn.

Om de kwaliteit van de uitkomst in te schatten werd GRADE gebruikt.

• De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van reviews met de AMSTAR-2 en gebruikten de kwaliteitsbeoordeling van het individueel onderzoek die in de richtlijn wordt toegepast [75].
  •    De reviewers bepaalden de methodologische kwaliteit van narratieve reviews aan de hand van SANRA [3].

Figuur 1 – Prisma flowchart, PICO 1 [62] (Voor meer informatie: http://www.prisma-statement.org) 

Figuur 2 – Prisma flowchart, PICO 2 [62] (Voor meer informatie: http://www.prisma-statement.org)